Mũ Ô Sa

1. Mũ ô sa tại Trung Quốc

Sách Thông điển通典ghi rằng: “隋文帝（楊堅）開皇初，嘗著烏紗帽，自朝貴以下至于冗吏，通著入朝。- Thời Khai Hoàng Tùy Văn Đế (Dương Kiến) từng đội mũ ô sa, từ quan quý trong triều xuống đến các quan chưa vào hang nhập lưu, tất cả đều đội khi vào triều.” Ô sa là mũ làm bằng sa/lụa màu đen, dùng làm triều phục . 

Theo Trung Hoa cổ kim chú 中华古今注viết thời Đường Thái Tông vào năm Vũ Đức thứ 9 (626), có chiếu dụ rằng: “自今以後，天子服烏紗帽，百宮士庶皆同服之。- Từ nay về sau, thiên tử đội mũ ô sa, trăm quan, sĩ, dân trong cung đều đồng phục đội mũ này.”

 Trước khi trở thành quan phục, mũ ô sa còn xuất hiện trong trang phục biểu diễn, lễ nghi, không chỉ dành cho quan lại. Thời Đông Tấn Thành Đế (334), hoàng đế cho các quan làm việc trong cung đội một loại mũ làm bằng lụa đen, gọi là 烏紗帽. Thời Nam triều Lưu Tống, hoàng tộc Lưu Hưu Nhân chế ra mũ ô sa viền thắt dây, nguyên liệu rẻ, chế tác đơn giản, kiểu dáng trang nhã.

Đầu thời Tống, người ta cải tiến mũ ô sa, thêm một đôi cánh (翅,) ở hai bên, hình thành trường dực ô sa mạo 长翅乌纱帽 .

Minh triều mũ ô sa gần giống Phốc đầu 幞头, trước có đỉnh bán nguyệt, phía sau nhô cao tạo hình bậc thang trước thấp sau cao, hai bên có góc xòe, mặt ngoài bằng lụa phủ sơn đen để cố định kiểu dáng, thuận tiện đội hoặc cởi.

Mũ ô sa được xác lập là quan mạo bắt đầu từ Minh triều, thời Hồng Vũ. Theo Minh sử – Dư phục chí明史·舆服志 :“洪武三年定，凡常朝视事，以乌纱帽、团领衫、束带为公服 - Năm Hồng Vũ thứ 3, quy định: trong các buổi chầu thường, mặc công phục gồm mũ ô sa, đoàn lĩnh, thắt lưng, thắt đai.” Ngoài ra, những người đỗ trạng nguyên, tiến sĩ nhưng chưa được bổ nhiệm chức quan, cũng được phép đội mũ ô sa. Từ đó, mũ ô sa trở thành trang phục đặc trưng của quan viên.

Hiện vật mũ ô sa thời Minh Vạn Lịch Khai quật tại mộ Phan Doãn Trinh quận Từ Hối, Thượng Hải thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Lịch sử Thượng Hải.

Hình ảnh: Các dạng mũ ô sa nhà Minh từ thời Hồng Vũ đến Minh mạt

2. Mũ ô sa tại Việt Nam

Ở nước ta việc đội ô sa chỉ có ghi chép bắt đầu từ thời Lê Thái Tông. Vua Lê Thái Tông đã chuẩn theo tấu nghị của Lương Đăng du nhập một phần chế độ phẩm phục của nhà Minh, theo đó “vào dịp đại lễ vua mặc áo Cổn, đội mũ Miện, Thường triều đội mũ Xung Thiên, mặc Hoàng bào; mồng một, ngày rằm, bá quan mặc Công phục, đội Phốc Đầu; Thường triều đội mũ Ô Sa, áo cổ tròn . ” Năm 1437, vua Lê Thái Tông đồng thuận việc du nhập dạng áo mũ Công phục và Thường phục mới của nhà Minh (lúc này khái niệm Công phục đã không còn đồng nhất với khái niệm Thường phục), làm tiền đề cho năm 1471, vua Lê Thánh Tông tiếp tục du nhập chế độ phẩm phục Bổ tử, và năm 1486 quy định bá quan vào triều phải đội mũ Ô Sa với hai cánh nhất loạt hướng về phía trước. Chế độ Ô Sa - Bổ phục là chế độ áo mũ có thể khu biệt khá kỹ chức tước, phẩm trật của bá quan, vậy nên nhà Thanh, nhà Triều Tiên, Lưu Cầu (nay là tỉnh Okinawa, Nhật Bản) và nhà Nguyễn sau này đều tham chước mô phỏng. Đến thời vua Lê Hiến Tông, năm 1500, triều đình Đại Việt đã thực hiện cải cách đối với chiếc mũ Phốc Đầu, trong đó bao gồm việc sửa đổi kiểu dáng cánh chuồn và quy định trang sức vàng bạc trên mũ để tiếp tục phân biệt phẩm cấp một cách kỹ lưỡng hơn. Các triều vua Lê về sau cho đến thời nhà Mạc cũng có một số lần thay đổi quy chế mũ mão phẩm phục, song nhìn chung vẫn dựa trên chế độ cơ bản được xác lập từ thời vua Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông.

Ngoài ra Minh thực lục ghi lại cho biết: “Quốc vương An Nam Lê Tuấn (chỉ vua Lê Nhân Tông) tâu: ‘Đội ơn triều đình phong cho tước vương, thần vâng mệnh của triều đình đã hơn mười năm. Cúi mong ban cho thần Cổn Miện, giống như lệ của quốc vương Triều Tiên’. Vua không cho.”(1) Việc sai sứ sang Minh xin Cổn Miện vẫn tiếp tục được thực hiện vào thời vua Thánh Tông và vua Hiến Tông. Tháng 12 năm 1462, vua Lê Thánh Tông sai sứ thần sang nhà Minh tuế cống đồng thời xin ban cho áo mũ(2), lần này, vua Minh “ban cho Quốc vương An Nam Lê Hạo một bộ trang phục Bì Biền, một bộ thường phục bằng là đỏ, mũ Ô Sa, đai sừng tê (trang phục quan văn nhị phẩm theo như quy chế của nhà Minh - TQĐ chú) mỗi thứ một chiếc. Bởi Hạo sai bồi thần xin trang phục Cổn Miện, vua không cho nên ban như vậy.”(3) Minh sử ghi nhận: “Hạo sai sứ sang cống, nhân tiện xin trang phục Cổn Miện, vua không cho, chỉ ban trang phục Bì Biền, mũ Ô Sa, đai sừng tê […] Xuyên suốt thời Lê sơ – Mạc – Lê Trung Hưng mũ ô sa vẫn được sử dụng xuyên suốt đi cùng với quan phục bổ tử.

Quan  triều Lê Trung Hưng mặc quan phục đội ô sa được vẽ trong Hoàng Thanh chức cống đồ