Áo Cổn là gì? Quá trình khảo - dựng Áo Cổn thời Hồ của Thanh Phong

Áo Cổn – Thành phần trung tâm của Cổn Miện

Áo Cổn là thành phần quan trọng nhất trong bộ Cổn Miện – đại lễ phục của hoàng đế được sử dụng trong các nghi lễ trọng đại như đăng quang, tế Giao và tế miếu. Trong hệ thống lễ phục truyền thống Đông Á, Áo Cổn không chỉ thể hiện địa vị tối cao của bậc quân vương mà còn phản ánh tư tưởng lễ chế, quan niệm về thiên mệnh và mỹ thuật cung đình.

Giá trị của Áo Cổn không nằm ở sự cầu kỳ của chất liệu hay kỹ thuật may mặc, mà ở hệ thống quy phạm nghiêm ngặt chi phối từ kiểu dáng, màu sắc đến từng hoa văn trang trí. Mỗi chi tiết đều mang ý nghĩa biểu tượng và được bố trí theo những nguyên tắc đã được xác lập trong điển chế.

Áo Cổn là thành phần quan trọng nhất trong bộ Cổn Miện – đại lễ phục của hoàng đế được sử dụng trong các nghi lễ trọng đại như đăng quang, tế Giao và tế miếu

Phương án khảo - dựng Áo Cổn thời Hồ

Hiện nay, chưa có hiện vật nguyên vẹn của Áo Cổn thời Hồ được lưu truyền. Vì vậy, việc nghiên cứu và khảo - dựng đòi hỏi sự đối chiếu giữa nhiều nhóm tư liệu khác nhau, bao gồm sử liệu, điển chế, bia ký, hiện vật khảo cổ và các dấu tích mỹ thuật cùng thời.

Dựa trên phương pháp nghiên cứu liên ngành, Thanh Phong đã xây dựng phương án khảo - dựng Áo Cổn thời Hồ với mục tiêu tái hiện diện mạo của lễ phục hoàng đế Đại Việt vào cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV trên cơ sở những cứ liệu lịch sử hiện còn.

Kiểu dáng và kết cấu của Áo Cổn

Trong phương án khảo - dựng, Áo Cổn được may bằng gấm màu thiên thanh, theo kiểu trực lĩnh, bản cổ rộng và tay áo thụng.

Cửa tay áo, cổ áo và gấu áo sử dụng vải đỏ trang trí hoa văn rồng. Quy cách này được tham khảo từ quy chế lễ phục thời Tống, trong khi tạo hình rồng được phát triển dựa trên phong cách mỹ thuật thời Trần. Sự kết hợp này phản ánh quá trình đối chiếu giữa hệ thống lễ chế Đông Á với ngôn ngữ tạo hình đặc trưng của Đại Việt.

Hệ thống bát chương trên Áo Cổn

Điểm đặc sắc nhất của Áo Cổn là hệ thống bát chương, gồm tám trong tổng số mười hai chương văn của Thập nhị chương.

Tám chương trên áo gồm:

• Nhật (日)

• Nguyệt (月)

• Tinh Thìn (星辰)

• Long (龍)

• Sơn (山)

• Hoa Trùng (華蟲)

• Hỏa (火)

• Tông Di (宗彝)

Đây không chỉ là các hoa văn trang trí mà còn là hệ thống biểu tượng thể hiện mối quan hệ giữa thiên tượng, tự nhiên và quyền lực của thiên tử.

Nhật và Nguyệt – Hai biểu tượng của thiên tượng

Trên Áo Cổn, chương Nhật được bố trí ở vai trái với hình tượng Tam Túc Kim Ô trong vầng thái dương, phía dưới là mây ngũ sắc.

Đối xứng với Nhật là chương Nguyệt ở vai phải. Thanh Phong lựa chọn hình tượng Ngọc Thố giã thuốc dưới gốc quế, thay vì Thiềm Thừ hoặc các biến thể khác từng xuất hiện trong mỹ thuật Đông Á.

Sự lựa chọn này được đưa ra sau khi đối chiếu nhiều nguồn tư liệu và tham khảo hệ thống hoa văn truyền thống của Việt Nam, trong đó hình tượng Thỏ Ngọc trên cung trăng được đánh giá là phù hợp hơn với bối cảnh mỹ thuật Đại Việt.

Tinh Thìn và hệ thống các chòm sao

Ngay bên dưới hai chương Nhật và Nguyệt là Tinh Thìn.

Quan sát Ngô Gia thị bi cho thấy bên vai phải xuất hiện chòm Bắc Đẩu cùng hai sao Phù và Bật. Từ những dấu tích này, Thanh Phong đề xuất bổ sung Nam Đẩu lục tinh ở phía đối diện và Tam Thai phía sau lưng, đồng thời tham khảo thêm một số tư liệu hội họa thời Tống.

Việc xây dựng hệ thống các chòm sao không chỉ dựa trên bố cục mỹ thuật mà còn phản ánh vai trò của thiên văn trong tư tưởng và nghi lễ truyền thống phương Đông.

Cách bố trí các chương Long, Sơn, Hoa Trùng, Hỏa và Tông Di

Một trong những điểm đáng chú ý của phương án khảo - dựng Áo Cổn là cách xử lý vị trí chương Long.

Theo hình ảnh trên Ngô Gia thị bi, rồng nằm ở phần vai, ngang hàng với Tinh Thìn và phía dưới là chương Sơn. Tuy nhiên, nếu giữ nguyên bố cục này, hoa văn sẽ chồng lấn lên nhau, đồng thời làm giảm sự cân đối của tổng thể.

Vì vậy, Thanh Phong lựa chọn chuyển chương Long xuống ống tay nhưng vẫn giữ nguyên hướng bay dọc như trên tư liệu gốc. Phía dưới lần lượt là các chương Sơn, Hoa Trùng, Hỏa và Tông Di, tạo nên một bố cục hài hòa hơn trong khi vẫn bảo lưu tinh thần của nguồn tư liệu.

Đối với chương Tông Di, hình tượng Hổ được phát triển từ tạo hình tượng sư tử gốm thời Trần, góp phần đưa ngôn ngữ mỹ thuật Đại Việt vào phương án khảo - dựng.

Giá trị của phương án khảo - dựng Áo Cổn

Phương án khảo - dựng Áo Cổn thời Hồ của Thanh Phong được hình thành từ quá trình đối chiếu nhiều nhóm tư liệu, bao gồm điển chế thời Tống, các ghi chép lịch sử, Ngô Gia thị bi, mỹ thuật thời Trần cùng những tư liệu đối sánh trong khu vực Đông Á.

Mỗi chi tiết trên Áo Cổn đều được cân nhắc trên cơ sở các cứ liệu hiện còn. Đối với những nội dung chưa có bằng chứng trực tiếp, phương án khảo - dựng được xây dựng thông qua phân tích, so sánh và đối chiếu giữa nhiều nguồn tư liệu nhằm đề xuất một diện mạo phù hợp với bối cảnh lịch sử nhà Hồ.

Thông qua phương án khảo - dựng này, Thanh Phong mong muốn góp phần giới thiệu diện mạo của Áo Cổn trong lịch sử Đại Việt, đồng thời tạo thêm một góc nhìn nghiên cứu về lễ phục cung đình và nghệ thuật truyền thống Việt Nam.